Վահագն Վիշապաքաղ. Տիեզերական ծնունդը, քաջությունն ու առասպելաբանական խորհուրդը

Հայկական նախաքրիստոնեական դիցարանում Վահագնը հանդիսանում է ամենասիրված ու հզոր աստվածություններից մեկը, ով մարմնավորում է ռազմի, քաջության, կայծակի, կրակի և արեգակի տիեզերական ուժը: Նրա պաշտամունքն ունի հնագույն արիական արմատներ և սերտորեն կապված է բնության տարերքների ու լույսի զարթոնքի հետ: Վահագնի ծննդյան առասպելը, որը պատմության մեջ պահպանվել է շնորհիվ բանավոր ավանդության պատառիկների, համարվում է հայկական հնագույն պոեզիայի և տիեզերաբանական մտածողության գլուխգործոցը: Այդ ավանդության համաձայն՝ դյուցազնը ծնվում է ոչ թե սովորական ճանապարհով, այլ տիեզերական երկունքից, որին մասնակցում են երկինքը, երկիրը և ծիրանի ծովը: Երկունքի ցավերից ծովի միջից դուրս է գալիս կարմիր եղեգնիկը, որի փողից ծուխ ու բոց է ելնում, և այդ հրեղեն բոցերից վազելով դուրս է գալիս խարտյաշ, բոցամորուս և արեգակի նման աչքերով պատանի Վահագնը: Այս հրաշափառ ծնունդը խորհրդանշում է լույսի, կյանքի և մաքրագործող կրակի հաղթանակը նախնական քաոսի ու խավարի հանդեպ: Վահագնի առասպելաբանական կերպարի առանցքային դրվագը նրա մշտական պայքարն է վիշապների դեմ, ինչի պատճառով ժողովուրդը նրան կոչել է Վիշապաքաղ: Վիշապները հայկական հնագույն ընկալումներում մարմնավորել են չարիքը, ամպրոպային խավարը, երաշտն ու ջրերը կլանող ստորգետնյա կործանարար ուժերը: Խեղդելով ու հաղթելով այդ հսկայական արարածներին՝ Վահագնն ազատում է կենսատու ջրերը, երկիրը փրկում է աղետներից և վերականգնում է տիեզերական հավասարակշռությունը: Այս արարքով նա հանդես է գալիս որպես աշխարհի պահապան, կարգուկանոնի հաստատող և մարդկության հովանավոր: Ռազմի և քաջության աստծո պաշտամունքի գլխ