Որդան կարմիր

Որդան կարմիրը հնագույն ժամանակներից հայտնի բնական ներկանյութ է, որն ստացվում է Արարատյան դաշտավայրի աղուտներում բնակվող համանուն միջատից (Porphyrophora hamelii)։ Այս ներկը հանդիսացել է Հայկական լեռնաշխարհի կարևորագույն արտահանման ապրանքներից մեկը և լայնորեն օգտագործվել է տեքստիլ արդյունաբերության, մանրանկարչության, թագավորական կնիքների պատրաստման և կոսմետիկայի մեջ։ ներկանյութի ստացման գործընթացը կապված է միջատի կենսական փուլերի հետ։ Որդան կարմիր միջատները տարվա մեծ մասն անցկացնում են հողի տակ՝ սնվելով որոշակի բույսերի արմատներով, և միայն սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին են դուրս գալիս մակերես՝ բազմացման համար։ Ներկ ստանալու նպատակով հավաքվում են բացառապես էգ միջատները՝ արևածագից մինչև ցողի վերանալը։ Հավաքված հումքը ենթարկվում է հատուկ մշակման. միջատներին չորացնում են, ապա աղում և եփում ջրի մեջ՝ ավելացնելով որոշակի բնական բաղադրիչներ, ինչի արդյունքում ստացվում է լույսի, ջրի և ժամանակի հանդեպ բացառիկ կայունություն ունեցող մուգ կարմիր (ծիրանի) գույն։ Պատմական աղբյուրներում որդան կարմիրի մասին հիշատակությունները հանդիպում են մեր թվարկությունից առաջ V դարից սկսած։ Հույն պատմիչ Հերոդոտոսը և հռոմեացի հեղինակները վկայում են, որ հայկական կարմիր թելերն ու գործվածքներն ունեին բարձր որակ և համարվում էին շքեղության առարկա։ Միջնադարում, մասնավորապես՝ Արաբական խալիֆայության ժամանակաշրջանում, ներկն ու դրանով ներկված կաշիները Դվին քաղաքից արտահանվում էին թե՛ Արևելքի, թե՛ Արևմուտքի երկրներ։ Հայկական ձեռագրերում, որոնք պահվում են Մատենադարանում, որդան կարմիրն օգտագործվել է պատկերազարդումների և գլխ