Մեծամորի հնագույն մետալուրգիան

Հայաստանի Արմավիրի մարզում գտնվող Մեծամորի հնավայրը հանդիսանում է հին աշխարհի մետաղագործության և արդյունաբերական արտադրության խոշորագույն ու լավագույնս ուսումնասիրված կենտրոններից մեկը: Պեղումների արդյունքում պարզվել է, որ մեր թվարկությունից առաջ չորրորդից երկրորդ հազարամյակներում (պղնձաքարի և բրոնզի դարաշրջաններում) այս տարածքում գործել է բարձր զարգացվածություն ունեցող քաղաքային տիպի բնակավայր՝ հզոր միջնաբերդով և ընդարձակ արտադրական համալիրով: Մեծամորի մետալուրգիական կենտրոնն աչքի է ընկնում իր կառուցվածքային բացառիկ կատարելությամբ. այստեղ հայտնաբերվել են հանքաքարի հալման համար նախատեսված ավելի քան երկու տասնյակ հալոցներ և ձուլարաններ, որոնք կառուցված են եղել հրակայուն կավային խառնուրդներից: Հնագիտական տվյալները վկայում են, որ տեղի վարպետները տիրապետել են տարբեր մետաղների ու դրանց համաձուլվածքների ստացման բարդ տեխնոլոգիաներին, մասնավորապես՝ պղնձի, բրոնզի, կապարի, ցինկի, իսկ ավելի ուշ՝ նաև երկաթի արտադրությանը: Քանի որ բրոնզ ստանալու համար անհրաժեշտ անագի հանքավայրեր տարածաշրջանում չկային, հումքի առկայությունը Մեծամորում փաստում է զարգացած առևտրային կապերի և «Բրոնզի մեծ ճանապարհի» գործունեության մասին, որով հանքանյութը ներկրվում էր այլ երկրներից: Բացի զանգվածային արտադրության մետաղական գործիքներից և զենքերից, ձուլարաններում պատրաստվել են նաև ոսկյա և արծաթյա բարձրարժեք զարդեր, որոնք վկայում են ոսկերչական արվեստի բարձր մակարդակի մասին: Մեծամորի մետաղագործական համալիրի հայտնաբերումը գիտական աշխարհի համար ապացուցեց, որ Հայկական լեռնաշխարհը եղել է հին աշխարհում մետաղամշակման տեխնոլ