Հայկյան տոմար

Հայկյան տոմարը կամ Հին հայկական օրացույցը հանդիսանում է ժամանակի հաշվարկման ավանդական հայկական համակարգ, որի սկիզբը, ըստ պատմական հաշվարկների ու ավանդության, կապվում է մ.թ.ա. 2492 թվականի օգոստոսի 11-ի հետ, երբ հայոց նահապետ Հայկը հաղթեց բռնակալ Բելին։ Այս արեգակնային շարժական օրացույցը բաղկացած էր 365 օրից, որոնք բաժանվում էին 12 հիմնական ամիսների՝ յուրաքանչյուրը 30-ական օր տևողությամբ, և մեկ հավելյալ 13-րդ կարճ ամսվա, որը կոչվում էր Ավելյաց և սովորական տարիներին ուներ 5, իսկ նահանջ տարիներին՝ 6 օր։ Տարեմուտը նշվում էր Նավասարդ ամսվա 1-ին, ինչը համապատասխանում է օգոստոսի 11-ին, և այդ օրը հին հայերը մեծ շուքով տոնում էին Նավասարդի տոները։ Տոմարի 12 հիմնական ամիսներն էին Նավասարդը, Հոռին, Սահմին, Տրեն, Քաղոցը, Արացը, Մեհեկանը, Արեգը, Ահեկանը, Մարերին, Մարգացը և Հրոտիցը, որոնք, ըստ ավանդության, կոչվել են Հայկ Նահապետի ուստրերի և դուստրերի անուններով։ Այս համակարգի ամենաուշագրավ յուրահատկություններից մեկն այն էր, որ հայերն անվանումներ էին տվել ոչ միայն տարվա ամիսներին, այլև ամսվա բոլոր 30 օրերին, Ավելյաց ամսվա հինգ օրերին և նույնիսկ օրվա բոլոր 24 ժամերին, ինչպիսիք էին, օրինակ, Խավարականը, Աղջամուղջը, Առավոտը կամ Ճառագայթյալը։ Շաբաթվա օրերը նույնպես ունեին իրենց անունները, որոնք կապվում էին երկնային մարմնների՝ Արեգակի, Լուսնի և հայտնի մոլորակների հետ։ Ժամանակի ընթացքում այս օրացույցը կիրառվել է հայկական կյանքի տարբեր բնագավառներում, իսկ 1513 թվականին Վենետիկում Հակոբ Մեղապարտի կողմից տպագրվել է առաջին տպագիր օրացույցը՝ «Պարզատումարը»։ Այնուամենայնիվ, քանի որ Հայկյան տոմարը շարժակ