Քրիստոնեությունը որպես ազգային ինքնության հիմք

301 թվականին Մեծ Հայքի թագավորությունում քրիստոնեության հռչակումը որպես պետական կրոն՝ Տրդատ Գ արքայի և Գրիգոր Լուսավորչի գործունեությամբ, դարձավ հայ ժողովրդի պատմական զարգացման, մշակույթի և էթնիկական ինքնության պահպանման ամենաազդեցիկ գործոնը: Այս քաղաքական և հոգևոր քայլը Հայաստանին տվեց գաղափարական ինքնուրույնություն՝ սահմանազատելով այն հարևան հզոր կայսրությունների՝ զրադաշտական Իրանի և հեթանոսական, իսկ ավելի ուշ՝ արիոսականության հակված Հռոմի ազդեցության ոլորտներից: Պետականության կորստից հետո (428 թվականին Արշակունյաց թագավորության անկմամբ) Հայ Առաքելական Եկեղեցին ստանձնեց ազգային-պետական հիմնական գործառույթները, ինչի շնորհիվ կրոնական պատկանելությունը նույնացվեց ազգային ինքնության հետ: 451 թվականին մղված Վարդանանց պատերազմը և դրան հաջորդած պայքարը ցույց տվեցին, որ հայերի համար քրիստոնեության պահպանումը հավասարազոր էր էթնիկական գոյության պահպանմանը և ձուլման դեմ հզորագույն պատնեշ էր: Կրոնական ինքնուրույնությունն էլ ավելի ամրապնդվեց դավանաբանական մակարդակում, երբ հայ եկեղեցին Դվինի ժողովներում մերժեց Քաղկեդոնի ժողովի որոշումները՝ ձևավորելով սեփական, անկախ աստվածաբանական համակարգը: Քրիստոնեական աշխարհայացքը հիմք հանդիսացավ հայկական մշակույթի բոլոր ոլորտների ծաղկման համար: 405 թվականին գրերի գյուտը, Աստվածաշնչի թարգմանությունը, դպրոցների, վանքերի ու համալսարանների (Գլաձոր, Տաթև) հիմնադրումը կատարվեցին եկեղեցու անմիջական հովանավորությամբ: Ճարտարապետության մեջ ծնունդ առան եկեղեցաշինության ուրույն ոճերն ու խաչքարային արվեստը, իսկ գրականության մեջ՝ շարականերգությունն ու վարքաբանությու