Հայկական ավանդական տարազ

Հայկական տարազը (ազգային հագուստը) Հայկական լեռնաշխարհի նյութական մշակույթի հնագույն և ինքնատիպ դրսևորումներից է, որն արտացոլում է հայ ժողովրդի պատմական զարգացումը, աշխարհագրական միջավայրը, սոցիալական կառուցվածքն ու գեղագիտական պատկերացումները: Տարազի հնության մասին են վկայում պեղումների ժամանակ հայտնաբերված բրոնզեդարյան արձանիկները, Ուրարտական թագավորության շրջանի պատկերաքանդակներն ու Արտաշեսյան ու Արշակունյաց արքաների դրամները: Դարերի ընթացքում տարազը ենթարկվել է էվոլյուցիայի, սակայն պահպանել է իր հիմնական կառուցվածքային և սիմվոլիկ առանձնահատկությունները: Աշխարհագրական և պատմաքաղաքական պայմաններից ելնելով՝ հայկական տարազը բաժանվել է երկու հիմնական համալիրների՝ Արևմտահայկական և Արևելահայկական, որոնցից յուրաքանչյուրն իր հերթին տրոհվել է տեղական կամ գավառական դպրոցների (Վասպուրականի, Սասունի, Բարձր Հայքի, Կիլիկիայի, Սյունիք-Արցախի, Այրարատի): Արևմտահայկական տարազն աչքի է ընկել զարդանախշերի առատությամբ, ասեղնագործության նրբությամբ և գունային հագեցվածությամբ, որտեղ կարևորագույն տարր էր գոգնոցը: Արևելահայկական տարազն ունեցել է ավելի զուսպ, կառուցվածքային ձևեր, որտեղ շեշտը դրվել է գործվածքի որակի (մետաքս, թավիշ, չիթ) և արծաթյա զարդերի (գոտիներ, կրծքազարդեր) համադրության վրա: Տարազի գունային գամման և զարդանախշերը կրել են խորը սիմվոլիկ և տեղեկատվական նշանակություն: Գույների ընտրությունը ենթարկվել է հին հայկական տիեզերաբանական պատկերացումներին, ինչը V դարում նկարագրել է նաև փիլիսոփա Գրիգոր Տաթևացին. կարմիրը խորհրդանշել է արևը, կյանքը, արյունն ու պայքարը, կապույտը՝ երկնային անսահմանու