Հայկական դիցարան

Հայկական նախաքրիստոնեական դիցարանը ձևավորվել է Հայկական լեռնաշխարհում բնակվող ցեղերի ու պետական կազմավորումների հավատալիքների, առասպելների և պաշտամունքային համակարգերի հիման վրա: Իր զարգացման ընթացքում այն կրել է ինչպես տեղական տոտեմիստական ու բնապաշտական ավանդույթների, այնպես էլ հարևան հնագույն քաղաքակրթությունների՝ արիական (իրանական) և հելլենիստական (հունական) մշակույթների ազդեցությունը: Մեր թվարկությունից առաջ IV-I դարերում հայկական դիցարանը ենթարկվել է համադրման (սինկրետիզմ), ինչի արդյունքում հայկական աստվածությունները նույնացվել են հունական համապատասխան աստվածների հետ: Դիցարանի գլուխ կանգնած էր Արամազդը՝ հայր աստվածը, երկնքի ու երկրի արարիչը, ով խորհրդանշում էր լիությունն ու արգասաբերությունը և հունական համակարգում նույնացվում էր Զևսի հետ: Կարևորագույն նշանակություն ուներ մայրության, պտղաբերության ու ողջախոհության աստվածուհի Անահիտը, որին անվանում էին «Ոսկեմայր» և «Մեծ տիկին». նրա հիմնական մեհյանը գտնվում էր Երզնկա քաղաքում, իսկ հունական դիցաբանության մեջ նրան համապատասխանում էր Արտեմիսը: Ռազմի, քաջության և կայծակի աստվածն էր Վահագնը, ով ըստ ավանդության ծնվել է տիեզերական տարրերի՝ երկնքի, երկրի ու ծիրանի ծովի երկունքից և հայտնի էր որպես վիշապաքաղ, իսկ հելլենիստական շրջանում նույնացվում էր Հերակլեսի հետ: Սիրո, գեղեցկության ու ջրերի աստվածուհին Աստղիկն էր՝ Վահագնի հարսնացուն, որի պաշտամունքի հետ է կապվում մինչ օրս պահպանված Վարդավառի տոնը (համապատասխանում էր Աֆրոդիտեին): Դիցարանի մեջ մտնում էին նաև արևի, լույսի ու արդարության աստված Միհրը (Հելիոս), դպրության, գիտություններ