Հայկական Խազեր

Հայկական խազերը միջնադարյան երաժշտական գրության (նոտագրության) ազգային համակարգ են, որոնք օգտագործվել են հոգևոր, ծիսական և ժողովրդական երաժշտության մեղեդիները գրանցելու և փոխանցելու համար։ Այս համակարգը ձևավորվել է հայոց գրերի գյուտից հետո՝ V դարում, և իր ծաղկմանն է հասել X-XII դարերում՝ կատարելապես արտահայտելով հայերենի հնչյունական ու շեշտադրական առանձնահատկությունները։ Իրենց կառուցվածքով խազերը հատուկ նշաններ են, որոնք գրվում էին տեքստի տողերից վերև՝ երբեմն նաև տողերի միջև։ Ի տարբերություն ժամանակակից հնգագիծ նոտագրության, խազերը ցույց չէին տալիս հնչյունի բացարձակ բարձրությունը, այլ մատնանշում էին մեղեդու ընթացքը, շարժման ուղղությունը, տևողությունը, ձայնի երանգը, շեշտը և կատարողական այլ նրբերանգներ։ Գոյություն ունեին ավելի քան քառասուն հիմնական և բազմաթիվ օժանդակ նշաններ, որոնք ունեին իրենց ուրույն անվանումները (օրինակ՝ սուր, ծնկներ, փակ, վերադարձ)։ Խազերի զարգացման բարձրակետը կապվում է XII դարի երաժշտական գործիչ Խաչատուր Տարոնացու անվան հետ, ով բարեփոխեց և համակարգեց խազավորման արվեստը՝ ստեղծելով «Խազագիրքը»։ XIV դարից սկսած, պատմաքաղաքական ծանր պայմանների, պետականության կորստի և մշակութային կենտրոնների ավերման հետևանքով, խազերի կիրառությունը աստիճանաբար անկում ապրեց։ XVII-XVIII դարերում համակարգի գործնական իմացությունը գրեթե ամբողջությամբ կորսվեց, և միջնադարյան հարուստ խազավոր ձեռագրերը դարձան անընթեռնելի։ XIX դարի սկզբին հայ երաժշտագետ Համբարձում Լիմոնջյանը ստեղծեց նոր հայկական նոտագրության համակարգ, որը, թեև հենվում էր հին խազերի անվանումների վրա, ուներ բոլորովին այլ կա