Հայկական խաչքար

Հայկական խաչքարային արվեստը միջնադարյան մշակույթի ինքնատիպ ուղղություններից է, որն ընդգրկված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի մարդկության ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ցանկում։ Խաչքարը ճարտարապետական փոքր ձև է՝ ուղղահայաց կանգնեցված քարե սալ, որի կենտրոնական մասում քանդակված է խաչ՝ շրջապատված երկրաչափական, բուսական կամ պատկերային հարուստ հորինվածքներով։ Այս արվեստը ձևավորվել է վաղ միջնադարում և անցել զարգացման մի քանի հիմնական փուլեր։ Խաչքարերի նախատիպեր են հանդիսացել նախաքրիստոնեական շրջանի վիշապաքարերը, ուրարտական կոթողները, ինչպես նաև քրիստոնեության ընդունումից անմիջապես հետո կանգնեցված փայտե խաչերն ու IV-VII դարերի քառակող հուշասյուները։ Որպես առանձին ճարտարապետական տեսակ՝ խաչքարը վերջնականապես ձևավորվել է IX դարում՝ արաբական տիրապետությունից Հայաստանի ազատագրումից և Բագրատունյաց թագավորության հաստատումից հետո։ Հնագույն պահպանված խաչքարը թվագրվում է 879 թվականով և նվիրված է Աշոտ Ա Բագրատունի թագավորի կնոջը՝ Կատրանիդե թագուհուն։ X-XIV դարերը համարվում են խաչքարային արվեստի ծաղկման շրջանը, երբ պարզ հորինվածքներից անցում է կատարվել բարդ, նուրբ ժանյակագործություն հիշեցնող ռելիեֆային քանդակների։ Գործառութային առումով խաչքարերն ունեցել են բազմազան նշանակություն։ Դրանք տեղադրվել են որպես գերեզմանաքարեր, ինչպես նաև կանգնեցվել են ռազմական հաղթանակները հավերժացնելու, եկեղեցիների, կամուրջների ու ջրանցքների շինարարության ավարտն արձանագրելու համար։ Խաչքարերը հաճախ ծառայել են որպես սահմանաքարեր կամ ուխտատեղիներ։ Դրանց վրա փորագրված արձանագրությունները կարևոր սկզբնաղբյուր են պատմաբանների և լեզվաբան