Հայկական ճարտարապետություն

Հայկական ճարտարապետությունը հանդիսանում է համաշխարհային շինարարական արվեստի և մշակութային ժառանգության առանցքային ու ինքնատիպ համակարգերից մեկը, որն աչքի է ընկնում իր կառուցվածքային, տեկտոնիկ և գեղարվեստական ուրույն մտածողությամբ։ Նրա էվոլյուցիոն ուղին սկսվում է մեկնարկային էթնիկ ձևավորման՝ նախաուրարտական և Ուրարտական դարաշրջանի մոնումենտալ կիկլոպյան ամրոցների, պալատական համալիրների և ջրատեխնիկական կառույցների ինժեներական հիմքերից, որոնց հաջորդել է անտիկ հելլենիստական շրջանը՝ իր կանոնիկ համաչափություններով և օրդերային համակարգով, ինչի փառահեղ վկայությունն է Գառնիի պրոստիլ տաճարը (1-ին դար)։ Սակայն ազգային ճարտարապետական դպրոցի վերջնական կոնստրուկտիվ հայեցակարգը և ինքնատիպությունը բյուրեղացան 301 թվականին՝ քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն հռչակելուց հետո։ Հայ վարպետները, համադրելով տեղական ավանդույթներն ու արևելաքրիստոնեական շինարարական փորձը, ստեղծեցին պաշտամունքային կառույցների բոլորովին նոր, կառուցվածքային տեսակետից կատարյալ հորինվածքներ։ 4-5-րդ դարերի միանավ և եռանավ բազիլիկներից (Քասախ, Երերույք) անցում կատարվեց դեպի կենտրոնագմբեթ համակարգեր, որոնք դարձան հայկական տաճարաշինության հիմնական առանցքը։ 6-7-րդ դարերի ճարտարապետական ոսկեդարում մշակվեցին և կատարելագործվեցին քառախորան գմբեթավոր դահլիճները, խաչաձև-կենտրոնագմբեթ կառույցները և հռչակավոր հռիփսիմեատիպ հորինվածքները (Էջմիածնի Մայր Տաճար, Սուրբ Հռիփսիմե, Սուրբ Գայանե), ինչպես նաև եռայարուս, կենտրոնակազմ, տրոմպային փոխանցմամբ օժտված Զվարթնոցի տաճարը, որն իր ժամանակի ինժեներական մտքի գլուխգործոցն էր։ Միջնադարյան ճարտարա